गुरुवार, २१ मार्च, २०१९


आला उन्हाळा, तब्येत सांभाळा !!!

नमस्कार मंडळी !
मोठा झालेला दिवस, दिवसभर असणारा उकाडा, सारखा घाम येणे, दिवसभर उत्साह न वाटणे, यामुळे उन्हाळ्याचा आपल्याला कंटाळा येतो. तर विविध शीतपेये, आईस्क्रीम, मुलांची मोठी सुटी, आमरसाच्या मेजवान्या आणि लग्नसराई यामुळे दुसरीकडे उन्हाळा हवाहवासाही वाटतो. पण या काळात आपल्या प्रकृतीची काळजी घेणे आवश्यक आहे.  
उन्हाळ्यात उन्हात जास्त हिंडू नये. उन्हाच्या वेळी बाहेर जायचे झाल्यास डोक्याला टोपी किंवा रुमाल बांधून जावे. उन्हाळ्यात साथीचे रोग पसरण्याची शक्यता असल्यामुळे पाणी उकळून प्यावे किंवा फिल्टर करून प्यावे. पिण्याचे पाणी उकळून नंतर वाळा, मोग्र्याची फुले असे सुगंधी पदार्थ टाकून थंड करून प्यावे. प्रकृतीनुसार ज्यांना मानवते त्यांनी थंड पाणी प्यावे. फ्रीजपेक्षा माठात थंड केलेले पाणी अधिक चांगले. आईस्क्रीम, बर्फ, कृत्रिम शीतपेये यांचा वापर शक्यतो टाळावा. त्याऐवजी थंडगार लिंबू सरबत, आमसुलाचे सरबत, कैरीचे पन्हे, शहाळ्याचे पाणी, गोड ताक, ताजी नीरा यासारख्या नैसर्गिक शीतपेयांचा भरपूर वापर वापर करण्यास हरकत नाही. जेवणात कांद्याचा भरपूर वापर करावा. द्राक्षे, खरबूज, टरबूज, आंबा, ह्यासारखी फळे, काकडी यांचाही वापर करावा. तळलेले पदार्थ, जास्त तिखट, मिठाचे पदार्थ, आंबट पदार्थ, मसालेदार पदार्थ, उष्ण पदार्थ, पचायला जड पदार्थ खाऊ नयेत. कुळीथ, बाजरी, लसूण, उडीद यासारखे पदार्थ उन्हाळ्यात खाऊ नयेत. गहू, तांदूळ, ज्वारी, मूग ह्या धान्यांचा वापर करावा.
या ऋतूत आणखी एक उपयुक्त धान्य म्हणजे सातू किंवा यव होय. पूर्वीच्या काळी विशेषकरून उन्हाळ्यात सकाळी न्याहारीसाठी सातूचे पीठ खात असत. भाजलेल्या सातूचे पीठ करून ते दुधाशी किंवा पाण्याशी मिश्र करून त्यात चवीपुरते गूळ किंवा साखर टाकून खात असत. हल्ली काही ठिकाणी  सातूऐवजी गहू वापरतात. सातू हे थंड असून पचायलाही हलके आहेत. तसेच शक्तीवर्धकही आहेत. उन्हाळ्यात उष्णता वाढलेली असते, भूक कमी झालेली असते. अशा वेळी थंड आणि पचायला हलक्या अशा सातूच्या पिठाचे नियमित सेवन करावे. याच सातूपासून तयार केलेले कृत्रिम पॅकबंद टॉनिक्स, माल्टयुक्त पेये, औषधे घेण्यापेक्षा हे सातूचे पीठ घरच्या घरी घेणे केव्हाही चांगलेच. तसेच पूर्वी लाह्याचे पीठ सुद्धा उन्हाळ्यात खाण्याची प्रथा असे. लाह्या ह्या पचायला अतिशय हलक्या आणि थंड आहेत. अर्थात ह्या साळीच्या लाह्या असाव्यात. सातू, साळीच्या लाह्या ही द्रव्ये तर्पण करणारी म्हणून आयुर्वेदात वर्णिलेली आहेत. उन्हाळ्यात नाचणीचे आंबील करून घेतात. तेही चांगले आहे. नाचणी ही थंड व हलकी आहे.
उकाड्याच्या वेळी पंखा, AC चा वापर करण्यास हरकत नाही. पण पंख्याचा वारा थेट अंगावर घेऊ नये. तसेच उन्हातून आल्यावर ताबडतोब पंख्याखाली किंवा AC मध्ये बसू नये, लगेच थंडगार पाणी पिऊ नये.  थोडा वेळ मध्ये जाऊ द्यावा. नंतर पाणी प्यावे.
सकाळच्या वेळी हलका व्यायाम करावा. व्यायाम अगदी थोडा (म्हणजे घाम येईपर्यंत) करावा. पोहण्याचा सराव करण्यास उन्हाळा हा चांगला ऋतू होय. उन्हाळ्यात जाड, अंगास घट्ट बसणारे कपडे वापरू नयेत. कपडे मऊ, सुती आणि शक्यतो शुभ्र किंवा फिक्या रंगाचे असावेत.
डोळ्यांचे संरक्षण करण्यासाठी गॉगल्सचा वापर जरूर करावा. पण हे गॉगल्स गडद रंगाचे असू नयेत, सौम्य रंगाचे असावेत.
आयुर्वेदानुसार उन्हाळा हा आदानकाल सांगितलेला आहे. ह्या काळात शरीरबल कमी होते, शरीरातील स्निग्धतेचे शोषण होते.
आतापर्यंत आपण उन्हाळ्यातील सामान्य आहार विहार यांची माहिती घेतली. आता उन्हाळ्यात होणा-या व्याधींवर करायच्या प्राथमिक उपायांची माहिती घेऊ या. अर्थात ह्या अगदी प्राथमिक स्वरूपाच्या उपाय योजना आहेत. अधिक उपचारांसाठी तज्ञांचा सल्ला अवश्य घ्यावा.
1.       ताप- उन्हाळ्यातील तापाची अनेक कारणे असू शकतात. घरच्या घरी प्राथमिक उपचार करताना ताप उतरविण्याचे उपचार करावेत. रुग्णाला ऊन, उन्हाच्या झळा लागणार नाहीत अशा थंड ठिकाणी ठेवावे. पण एकदम पंख्याखाली, AC मध्ये ठेवू नये. खूप ताप असल्यास ताप कमी करण्यासाठी स्पंजिंग करावे. कपाळावर गार पाण्याच्या पट्ट्या ठेवाव्यात. तापाचे मूळ कारण दूर करण्यासाठी तज्ञांकडून औषधोपचार करावेत.
2.       मूर्च्छा – उन्हाळ्यात अतिशय उन्हामुळे चक्कर, घेरी येणे, भोवळ येणे, प्रसंगी मूर्च्छित होणे असे संभवते. अशा वेळी रुग्णाला सावलीच्या ठिकाणी हलवावे, कृत्रिम वारा घालावा. कांदा फोडून हुंगवावा. लगेच तज्ञांचा सल्ला घ्यावा.
3.       गोवर, कांजिण्या- लहान मुलांमध्ये हे आजार उन्हाळ्यात आढळतात. ताप कमी करण्यासाठी लाक्षणिक उपचार करावेत. तसेच पित्तदुष्टीची लक्षणे कमी करण्यासाठी ‘परीपाठादी काढा ह्यासारख्या औषधांचा उपयोग तज्ञांच्या सल्ल्याने करावा.
4.       दाह- उन्हामुळे शरीराची, डोळ्यांची आग होणे, खूप तहान लागणे, लघवीला त्रास होणे अशी लक्षणे दिसतात. अशा वेळी उन्हात फिरू नये, थंड ठिकाणी राहावे, वाळायुक्त थंड, सुगंधी पाणी प्यावे.
अशा प्रकारे वर सांगितलेल्या उपायांप्रमाणे आहार-विहारांचे पालन केल्यास, शरीराची काळजी घेतल्यास उन्हाळा आपणास नक्कीच सुखकर होईल.

-          लेखक- डॉ.  गोपाल मेघ:श्याम सावकार

मंगळवार, १० नोव्हेंबर, २०१५




सर्व वाचकांना दिपावलीच्या हार्दिक शुभेच्छा !!!

सोमवार, २० जुलै, २०१५

कापूर


          'कापूर' हा अतिशय पांढरा शुभ्र असतो. तो अतिशय थंड आहे. भगवान श्री शंकर कापराच्या रंगाचे आहेत म्हणून त्यांना कर्पूरगौर म्हणतात. कोणत्याही देवतेची आरती झाल्यानंतर कर्पुरारती लावण्याची प्रथा आहे. कापूर जाळला असता हवेतील रोगकारक जंतू नाहीसे होतात. कापूर उडनशील आहे. तो उघडा ठेवला असता उडून जातो. म्हणून तो बंद डब्यात ठेवावा.

         कापराच्या अनेक जाती आहेत.त्यात भीमसेनी कापूर श्रेष्ठ आहे. बाजारात जो सध्या कापूर मिळतो, तो अस्सल कापूर नव्हे. तो रासायनिक आहे. अस्सल भीमसेनी कापूर काष्ठौषधीच्या दुकानात मिळतो. कापूर थंड आहे. कापराचे तेल कोथ (कुजणे) नाशक आहे. वेदनाशमनासाठी कापराचे तेल वापरतात. तसेच इसबासारख्या त्वचा विकारांवर हे तेल वापरतात. कापूर डोळ्यांच्या आरोग्यासाठी चांगला असल्याने डोळ्यांच्या औषधात कापूर वापरतात. दाढदुखी, दात किडणे, सुजणे, दंतरोग यावर कापूर वापरतात. हल्ली लोकप्रिय झालेली विविध वेदनाशामक मलमे, औषधे, सर्दीवरील औषधे, यामध्ये कापूर असतो. कापराच्या झाडाच्या चिकाचा कापूर म्हणून वापर करतात.
         , सर्दी, खोकला, घशाचे आजार, आवाज बसणे यावर कापराचा उपयोग होतो. हृदयरोगावर याचा उपयोग होतो. संधिवात, अंगदुखी, डोकेदुखी यावर कापूर वापरतात. कर्पूरासव हे औषध प्रसिद्धच आहे. मात्र कापराच्या अतिवापराने मळमळणे, डोकेदुखी, रुक्षता हे होऊ शकते. म्हणून वैद्यकीय सल्ल्यानेच याचा थेट वापर करावा.






सोमवार, ३० मार्च, २०१५

शतावरी

         
           शतावरी वनस्पतीच्या मुळ्या जास्त औषधी असतात. या मूळ्याचे चूर्ण, स्वरस, काढा औषधात वापरतात. शतावरी ही उत्तम शक्तीवर्धक आहे. एकूणच शरीराचे बल शतावरीने वाढते. अशक्तपणा, उत्साह न वाढणे, यावर शतावरीचे चूर्ण रोज दुधाबरोबर घ्यावे. त्यामुळे बलवृद्धी होऊन रोगप्रतिकारशक्तीही उत्तम वाढते. शरीरयष्टी बारीक असणे, वजन न वाढणे, यावर शतावरी चूर्ण घ्यावे.
        शतावरीच्या सहाय्याने तेल, तूप सिध्द करतात. शतावरीच्या तेलाने मालीश केली असता वजन वाढते. शतावरी घृताचे नियमित सेवन केले असता बल प्राप्त होते. आम्लपित्त, घशाशी जळजळ, त्यामुळे पोटात दुखणे यावर शतावरी चूर्ण घ्यावे. तसेच अल्सरचा त्रास असल्यास शतावरी चूर्ण तुपातून घ्यावे. त्यामुळे पेप्टेक अल्सर बरा होण्यास मदत होते.
          शतावरी कल्प तर प्रसिद्धच आहे. ज्या काही औषधांमुळे आयुर्वेद प्रत्येक घरात आहे त्यापैकी एक म्हणजे शतावरी कल्प. याचा मुख्य उपयोग हा सध्या प्रसुतीनंतर अंगावर नियमित व भरपूर दूध येण्यासाठी होत असला तरी तो सर्वांनी दुधाबरोबर शक्तीवर्धक म्हणून घावा. लहान मुलांनाही शक्तीवर्धक पेय म्हणून द्यावे. गर्भार अवस्थेपासून ते प्रसुतीनंतर ६ महिन्यांपर्यंत नियमित घावा. 

रविवार, २२ मार्च, २०१५

वसंत ऋतूतील काळजी

मंडळी, खास आग्रहास्तव ही पोस्ट पुन्हा देत आहोत.


           वसंत ऋतु म्हणजे उन्हाळ्याची सुरुवात असते. सूर्याचे उत्तरायण हळूहळू या ऋतूत सुरु होते. त्यामुळे वातावरणातील उष्णता हळूहळू वाढते. शिशिर ऋतूत झाडांची पानगळ झालेली असते. वातावरणात थोडीशी उष्णता वाढताच झाडांना, वेलींना नविन पालवी फुटते. नव्या पालवीमुळे सर्व सृष्टी हिरवीगार, प्रफुल्लित, नवचैतन्याने नटलेली भासते. आंब्याला मोहोर येतो. सर्वत्र सुगंधित फुले फुलतात. कोकीळा कुहु कुहु कुंजन करु लागते. अशा प्रकारे सर्व सृष्टीला नवसंजीवन देणारा हा वसंत ऋतु म्हणजे ’ऋतुराज वसंत’ सुरु होतो. 
            वातावरणातील थंडी कमी होऊन उष्णता वाढल्यामुळे हिवाळ्यात निसर्गत: आणि आहार-विहारामुळे संचित झालेला कफदोष द्रवीभूत होतो, त्याचे विलयन होते. त्यामुळे या ऋतूत कफदोषाचे अनेक व्याधी होऊ शकतात. विशेषत: श्वसनमार्गाचे व्याधी जास्त होतात. उदा. सर्दी, खोकला, घसा सुजणे, दमा, तसेच गोवर, कांजिण्या, ज्वर (ताप) यासारखेही व्याधी होतात. या ऋतूत भुकेचे प्रमाण कमी होते. म्हणून पचायला हलके पदार्थ आहारात असावेत. तसेच नविन तयार झालेले धान्य लगेचच खाऊ नये. कारण त्यामुळे कफ दोष वाढतो. एक वर्ष जुने झालेले धान्य सेवन करावे. किंवा अगदीच नाईलाज असेल तर नविन धान्य भाजून घेऊन मग त्याचे सेवन करावे. 
            या ऋतूत सुरुवातीस महाशिवरात्र येते. महाशिवरात्रीला कवठ फळाचे सेवन करतात. खरे तर कवठासारख्या तुरट रसाच्या फळाचे सेवन या ऋतूत नेहमी करावे. या ऋतूत गुढीपाडवा येतो. त्या दिवशी कडुनिंबाची पाने, गूळ, आले, इ. पासून चटणी करतात. ही चटणी कफनाशक, आरोग्यवर्धक आहे. कडुनिंबाची पाने वसंत ऋतूत नियमित खावीत. आहारात हिरव्या पालेभाज्या भरपूर वापराव्यात. पण भाज्या स्वच्छ धुवून वापराव्यात. वांगी, मुळा, लसूण, आले, तसेच मसाल्याच्या पदार्थांचा आहारात वापर करावा. अशा वापरामुळे भुकेचे प्रमाण वाढते. तूप, लोणी कमी खावे. त्याऐवजी तेलाचा वापर करावा. मधाचे नियमित सेवन करावे. त्यामुळे वाढलेला कफ दोष कमी होतो. आले किंवा सुंठ घालून ताक भरपूर प्यावे. दही मात्र अजिबात खाऊ नये. जड, स्निग्ध पदार्थ, गोड पदार्थ, पक्वान्ने, तळलेले पदार्थ या ऋतूत खाऊ नयेत. पचण्यास हलका आहार, तोही कमी प्रमाणात घ्यावा. जेवताना दोन घास कमी खावेत. विशेषतः रात्रीचे जेवण हलके व लवकर घ्यावे. दुपारचेही भोजन माध्यान्हसमयीच घ्यावे. 
            या ऋतूत उकळून गार केलेले पाणी वापरावे. ह्या काळात उन्हाळ्याची चाहूल लागते म्हणून लगेचच माठाचे, फ्रीजचे पाणी, थंड पदार्थ घेण्यास सुरुवात करू नये. सुरुवातीला साधेच पाणी प्यावे. बर्फ, आईस्क्रीम, कुल्फी, शीतपेये घेऊ नयेत. गार पदार्थांचे सेवन हळूहळू वाढवावे. उन्हातून आल्यावर एकदम पाणी पिऊ नये. अल्प वेळाने शांतपणे पाणी प्यावे. या ऋतूत भूक कमी झालेली असते. अशा वेळी खूप पाणी पिल्यास भूक आणखीनच कमी होते. म्हणून भारतीय संस्कृतीत उन्हातून आल्यावर पाणी आणि उष्ण, मधुर गुणाच्या गुळाचा खडा देण्याची प्रथा असे. 
            पंख्याचा वारा अंगावर घेऊ नये. पंखाची दिशा शरीरापासून दूर असावी. उन्हातून आल्यावर लगेच ए.सी. किंवा कूलरमध्ये बसू नये. सकाळी वातावरणात थोडा गारवा असतो. त्यामुळे सकाळी काम करण्यास उत्साह वाटतो. पण दुपारी उन्हामुळे काम करावेसे वाटत नाही. दुपारी आळस भरतो, झोपावेसे वाटते. परंतु दुपारी अजिबात झोपू नये. व्यायाम कमी प्रमाणात करावा. सकाळी लवकर उठून दिनचर्येस सुरुवात करावी. खूप गरम किंवा गार पाण्याने स्नान करू नये. स्नानासाठी कोमट पाणी वापरावे.
            आयुर्वेदाने या ऋतूत 'वमन' हा पंचकर्मांपैकी एक विधी करण्यास सांगितलेला आहे. कफदोषाचे व्याधी होऊ नयेत म्हणून वमन करावे. शरीरातील कफदोष बाहेर काढण्यासाठी उलटीचे औषध दिले जाते. निरोगी व्यक्तींसहित सर्वांनी (अपवाद वगळता) तज्ञ वैद्याच्या मार्गदर्शनाखाली हे वमन कर्म करवून घ्यावे. अंगाला स्नेहन, स्वेदन करवावे. 
            वसंत ऋतूच्या शेवटी  जसजसे उन वाढेल तसतसे हळूहळू  माठाचे पाणी पिणे, पंखा, ए.सी. यांची सवय वाढविण्यास हरकत नाही.
            अशा प्रकारे आपण आहार विहारांचे पालन केल्यास हा ऋतू आपल्या आयुष्याला नवसंजीवनी देणारा ठरेल.